جهان باشد ، كه به اين دليل تعيين يك شكل كلّى صحيح نباشد . آنچه در قرآن به صورت قاطع بيان شده لزوم اطاعت از امامان عادل و حرمت نافرمانى آنهاست . قرآن كريم تصريح كرده كه امامان معصوم ولايت دارند و ستمگران ولايت ندارند ، و پيروان و دست‌اندركاران آنها را به شدت مورد تهديد قرار داده است . بديهى است كه اين مطالب ربطى به تعيين شكل حكومت و بيان مفهوم دولت ندارد . تصوّر مىكنم كه در سنّت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نيز بيان روشنى در اين رابطه وجود ندارد . بيعت مردم مدينه با رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله بيانگر معنى و مفهوم حكومت از نظر اسلام نمىباشد كه آن يك حادثه تاريخى براساس وضع استثنائى مسلمانان مكّه مىباشد و به عنوان يك دستور العمل كلّى براى جهان اسلام نيست . گاهى تصوّر مىشود كه مسئله حكومت در اسلام به مردم واگذار شده ، يعنى چيزى شبيه رژيمهاى دموكراسى ، زيرا قرآن كريم مىفرمايد : وَ أَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ ؛ « امر آنها براساس مشاوره است . » « 1 » ولى اين آيه هيچ ارتباطى به بيان شكل حكومت ندارد ، بلكه سيره و شيوه زندگى يك گروه خاصّ را در تعاون و همكارى و مبادله افكار و اعتماد به يكديگر بيان مىكند .

--> ( 1 ) - سوره شورى ، آيه 38 .